Strona główna » Wiedza » Sprawy samorządowe » Forum Od-nowa: samorządy potrzebują realnych gwarancji ochrony finansów

Forum Od-nowa: samorządy potrzebują realnych gwarancji ochrony finansów

20.09.13

Eksperci Forum Od-nowa przeanalizowali samorządowe zarzuty notorycznego naruszania przez władze centralne konstytucyjnej zasady adekwatności środków znajdujących się w dyspozycji samorządów terytorialnych do wykonywanych przez nie zadań.

articleImage: Forum Od-nowa: samorządy potrzebują realnych gwarancji ochrony finansów fot. Thinkstock

SAMODZIELNOŚĆ, STABILNOŚĆ, SPRAWIEDLIWOŚĆ


W każdym demokratycznym systemie politycznym regularnym tematem debat między reprezentantami władz lokalnych a centralnych jest wielkość środków znajdujących się w dyspozycji wspólnot samorządowych w stosunku do funkcji im powierzonych. W Polsce dotycząca tych kwestii reguła konstytucyjna, zwana niekiedy zasadą adekwatności, zapisana jest w art. 167 ustawy zasadniczej. I tak ust. 1 i 4 przepisu deklarują, że „Jednostkom samorządu zapewnia się udział w dochodach publicznych odpowiednio do przypadających im zadań”, a „Zmiany w zakresie zadań i kompetencji jednostek samorządu terytorialnego następują wraz z odpowiednimi zmianami w podziale dochodów publicznych”. Aby nieco uporządkować myślenie o znaczeniu ochrony finansów samorządowych, warto wymienić względy, dla których powinna być ona roztoczona nad wspólnotami.


Samodzielność finansowa samorządów

Trybunał Konstytucyjny (TK) w kwestii art. 167 wypowiadał się wielokrotnie. Ustrojowa zasada samodzielności samorządów dotyczy wszystkich aspektów ich działalności, w tym obejmuje zasadę samodzielności finansowej, której istotą „(…) jest zapewnienie jednostkom samorządu terytorialnego dochodów pozwalających na realizowanie zadań publicznych tym jednostkom przypisanych, pozostawienie im swobody kształtowania swoich wydatków (…) oraz stworzenie odpowiednich gwarancji formalnych i proceduralnych w tym zakresie”[1]. TK uznaje, że samodzielność finansowa „(…) jest jedną z konstytutywnych cech podmiotowości samorządu terytorialnego”[2].

O realnej samodzielności współdecyduje architektura całego systemu ich finansowania. Ta zależna jest od władz centralnych, a konkretnie ustawodawcy. Kluczowe rozstrzygnięcia dotyczą kształtu systemu podatkowego, danin przypisanych samorządom i zakresu autonomii podatkowej. Spośród blisko 162,8 mld zł dochodów samorządów w 2010r. o pewnym władztwie podatkowym można mówić jedynie w odniesieniu do tytułów, które przyniosły samorządom 17,1 mld zł (Rada Ministrów [RM], 2011), czyli tylko 10,5% łącznych dochodów. Ten wycinek grupy dochodów własnych obejmuje podatek od nieruchomości (15,1 mld zł), podatek rolny, podatek leśny oraz podatek od środków transportowych, w odniesieniu do których gminy i miasta na prawach powiatu mogą ustalać – w granicach ustawowych – stawki podatkowe oraz wprowadzać zwolnienia i udzielać ulg. Decydujące znaczenie mają jednak procentowe udziały we wpływach z podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT) oraz podatku dochodowego od osób prawnych (CIT), zaliczone przez ustawę z dnia 13 listopada 2003r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego do źródeł dochodów własnych samorządów.

W 2010r. udziały w PIT przyniosły samorządom 26,9 mld zł, a z CIT – 6,1 mld zł, łącznie 33 mld zł. Stanowi to 20,3% ich dochodów ogółem (RM, 2011). Jednostki samorządu nie mają żadnego realnego wpływu na konstrukcję tych podatków, jak również na wprowadzane ulgi i zwolnienia, które skutkują dla ich dochodów. Udziały w podatkach PIT i CIT posiadają wiele cech nieznaczonych środków przyznanych przez państwo, a więc subwencji. Co więcej, większość zasilenia finansowego samorządów i tak pochodzi z transferów: głównie subwencji i dotacji z budżetu państwa. Było to w 2010r. 84,2 mld zł, a więc 51,7% dochodów wspólnot (RM, 2011).

Akcentowanym przez TK atrybutem samodzielności samorządów jest polityczna swoboda kształtowania wydatków na zadania własne[3]. Przekazywane z poziomu centralnego zadania, na które nie zapewniono dodatkowych funduszy lub też zmiany w prawie, które wywołują dodatkowe koszty niezależne od samorządów, mogą z czasem prowadzić do ograniczania faktycznej samodzielności samorządów. Powoduje to osłabianie możliwości realizacji obowiązkowych lub fakultatywnych zadań własnych, czy też obniżenie ich standardu. Samodzielność może też krępować źle skonstruowany mechanizm zasilania finansowego danych zadań własnych, np. w postaci dotacji celowych, a więc środków znaczonych.

Samorządy z przyczyn ustrojowych będą zdecydowanie słabszą stroną w relacjach finansowych z władzami centralnymi. Staje się to problemem, im większa jest waga samorządów dla całego sektora publicznego, a mniej przemyślane zasady instytucjonalnej interakcji.

Przejdź do strony artykułu: « »
Stanislaw Trzyna 20.09.13
Zobacz wszystkie materiały pochodzące z: Forum Od-nowa
Skomentowano 0 razy
Średnia ocena artykułu (oddanych głosów: 0)

 
ZOBACZ TAKŻE

  • Urny, lokale i komisje, czyli kolizje przepisów wyborczych

    Obrazek do artykułu: Urny, lokale i komisje, czyli kolizje przepisów wyborczych

    PKW zwraca uwagę na kolizje przepisów dotyczących przeprowadzenia referendum i wyborów samorządowych. W przypadku organizacji obu głosowań w jednym terminie byłby problem m.in. z komisjami obwodowymi, lokalami, kampanią i urnami. Więcej

  • Wybory raczej 21 października lub 4 listopada

    Obrazek do artykułu: Wybory raczej 21 października lub 4 listopada

    Czekamy na zarządzenie premiera ws. terminu wyborów samorządowych. Prezes Rady Ministrów powinien wskazać datę głosowania pomiędzy 16 lipca a 16 sierpnia 2018 r. Do tej pory wymieniane były trzy niedziele. Więcej

  • Pomoc dla poszkodowanych w podtopieniach

    Obrazek do artykułu: Pomoc dla poszkodowanych w podtopieniach

    MSWiA przypomina, że samorządy powinny ocenić sytuację na swoich terenach i przesłać informacje do wojewodów. Wojewodowie prześlą następnie wnioski do resortu, który podejmie decyzję o pomocy finansowej. Więcej

  • PKW informuje, jak zagłosować korespondencyjnie

    Obrazek do artykułu: PKW informuje, jak zagłosować korespondencyjnie

    Wyborcy z orzeczonym stopniem niepełnosprawności mogą głosować korespondencyjnie, taki zamiar powinni zgłosić komisarzowi wyborczemu do 15 dnia przed dniem wyborów. Komisarz niezwłocznie przekazuje zgłoszenie właściwemu urzędnikowi wyborczemu w gminie. Więcej

  • Więcej Polski w Polsce

    Obrazek do artykułu: Więcej Polski w Polsce

    W porównaniu z poprzednim rokiem uległa zmianie powierzchnia Polski, która zwiększyła się o 1 643 ha – podał Główny Urząd Statystyczny. Podajemy, gdzie terenu przybyło. Więcej

Zapisz się na newsletter

Newsletter wyborczy

NAJCZĘŚCIEJ CZYTANE